Các Danh y thời xưa có đi du lịch không? Có chứ! Không phải tới thế kỉ 21 mới phổ cập khái niệm “du lịch” mà thời xưa các thầy thuốc có đi “trải nghiệm”, ngao du sơn thủy. Thực tế, người xưa đi nhiều hơn người hiện đại bởi di chuyển là cách họ học hỏi, khám phá vùng đất, lãnh thổ, các phương thức mới điều trị bệnh.

Có thể bạn sẽ ngạc nhiên khi biết rằng các Danh y thời xưa từng ghi chép nhiều lưu ý về việc du lịch, di chuyển từng mùa, thay vì chỉ du lịch vào mùa hè, dịp lễ như chúng ta. Đối với con người hiện đại, mùa hè là mùa có nhiều thời gian rảnh, đặc biệt các gia đình có con nhỏ sẽ sắp xếp để gia đình đi nghỉ dưỡng, du lịch cùng nhau. Nếu là một thầy thuốc Đông y thời xưa, thử xem họ đưa ra những mẹo gì giúp người hiện đại du lịch khỏe và vui nhé?

Mẹo du lịch #01: Ưu tiên chọn địa điểm du lịch có núi, sông, hồ, biển, cảnh quan thoáng đãng thay vì nơi ồn ào đông đúc

Gao Lian (高濂 tự Thâm Phủ, hiệu Thụy Nam), sống thời nhà Minh (khoảng thế kỷ 16) là người Tiền Đường (Hàng Châu), tác giả cuốn Zunsheng Bajian (遵生八箋 – Tám quyển hướng dẫn chăm sóc sức khỏe thuận theo đất trời). Đây là bộ sách 养生 (dưỡng sinh) kinh điển, kết hợp y lý, đạo gia, văn hóa và sinh hoạt thanh nhàn.

Trong Hạ quyển (夏卷) và Hạ thời u thưởng (夏時幽賞 – Những khoảnh khắc thanh nhàn thưởng ngoạn mùa hè) nằm ở Tứ thời điều nhiếp tiễn (四時調攝箋), Gao Lian nhấn mạnh việc lựa chọn nơi thoáng đãng, thanh tịnh, gần thiên nhiên, tránh nơi nóng ẩm oi bức để dưỡng tâm và khí. Cụ thể, nên lựa chọn những nơi cao, thoáng, có thể vươn xa tầm mắt (居高朗，遠眺望).

Tranh lụa “Đi săn” của Mai Trung Thứ

Gao Lian sinh ra và sống phần lớn thời gian tại Hàng Châu, nơi được mệnh danh là thiên cảnh bồng lai chốn phàm trần. Hàng Châu có hồ, núi, sông và không gian quanh năm thoáng đãng, dễ chịu. Từ đây, tác giả cho rằng nơi cao ráo, thoáng đáng giúp Tâm thư thái, tiêu tán nhiệt tà (khí nóng dễ gây sốt và nhiễm bệnh). Nên tránh chỗ chật hẹp, tù đọng, ẩm thấp, gió lùa (như hành lang hút gió, hiên nhà, cửa sổ gió lùa…) vì dễ nhiễm phong tà (trúng gió gây hoa mắt, chóng mặt, đau đầu, nôn mửa, liệt mặt, run tay chân…).

Khi xem hình ảnh chọn địa điểm hoặc đọc các review comment nơi ở, bạn nên lưu ý nhà ở có thoáng đãng, sạch sẽ, gần thiên nhiên và mát mẻ không, hãy chọn những nơi không khí trong lành giúp giảm bớt nóng bức, thân tâm hòa hợp với khí mùa hạ (hỏa vượng, dưỡng tâm, bổ phế).

Mẹo du lịch #02: Lựa chọn người đồng hành khiến bạn cảm thấy thoải mái, dễ chịu thay vì mệt mỏi, ức chế.

Các bậc lương y và thầy thuốc Y học cổ truyền thời xưa coi trọng việc lựa chọn người ở cạnh mình, đặc biệt là những mối quan hệ thường xuyên giao lưu, kết nối như Bạn bè.

Trong phần Khởi cư an lạc tiễn (起居安樂箋), mục “賓朋交接條” (Cao Tử giao hữu luận), Gao Lian coi việc Chọn bạn là một phần quan trọng của an lạc (sự thoải mái, dưỡng sinh), ông gọi đó như nghi thức “Nghiêm tân bằng giao tiếp giả, vi đắc an lạc trợ” (Nghiêm túc trong việc giao tiếp bạn bè, là cách giúp đạt an lạc). Bạn tốt giúp nuôi dưỡng tinh thần, tránh phiền não, hỗ trợ dưỡng sinh; bạn xấu có thể gây hại cho thân tâm.

Tranh lụa “Trẻ em” của Mai Trung Thứ

Gao Lian trích dẫn nhiều điển cố, đồng thời đưa ra quan sát cá nhân cho rằng chọn bạn quan trọng nhất ở sự chân thành, tâm giao (bạn tâm hồn), không phải kiểu “tụ tập kết bè phái” hay “quen cho vui”. Nên chọn bạn tử tế, nhân từ, sẵn sàng giúp đỡ mình lúc hoạn nạn, khó khăn. Người giúp mình sửa sai, đồng thời động viên nhau cùng tiến về phía trước, có thể học hỏi lẫn nhau.

Ông ưu tiên những người bạn có chung sở thích như yêu thiên nhiên, thích ngâm thơ, yêu âm nhạc, ăn uống thanh đạm, khiêm tốn và kín đáo, hạn chế bon chen ồn ào khoe khoang. Những người mà khi ở bên, không cần nói quá nhiều nhưng tạo cảm giác dễ chịu, thư thái và hạnh phúc.

Bên cạnh đó, các hoạt động của ông cùng bạn bè cũng rất đa dạng, phong phú từ ngâm thơ, ngao du sơn thủy (đi du lịch như cách chúng ta gọi ngày nay), ngắm vẻ đẹp hoa cỏ bốn mùa… Một yếu tố quan trọng ảnh hưởng tới tinh thần dưỡng sinh là học cách “Biết Đủ” và “Lạc quan” (Giống các cao nhân cổ Bạch Cư Dị – 白居易, Đào Uyên Minh – 陶渊明…) tìm niềm vui ở trải nghiệm, vẻ đẹp tự nhiên, tình cảm giản dị giữa con người với con người, không tham lam, hạn chế ghen ghét đố kị.

Gao Lian tự nhận mình giao lưu ít (余寡交), từ thuở thanh niên tới khi già chỉ vài người bạn thân nhưng ông luôn ưu tiên chất lượng hơn số lượng, tránh giao tiếp rộng rãi gây phiền phức, hao tổn tinh thần.

Ông nhấn mạnh bạn bè là “an lạc”, giúp tăng niềm vui sống, giảm stress, phù hợp lối sống giản dị, thanh nhàn mà ông đề cao.

Tuy vậy, Gao Lian không hề áp đặt chúng ta “phải” chọn kiểu bạn nào, ông chỉ đề cập những tính cách “cốt yếu” như chân thành, tử tế, cùng chia sẻ niềm vui sống tích cực. Tùy thuộc hoàn cảnh kinh tế, tính cách mà chúng ta chọn bạn tốt phù hợp với lối sống, tính cách, thói quen của mình.

Mẹo du lịch #03: Không để việc quá đói hay quá khát khiến chúng ta đưa ra lựa chọn ăn uống vội vàng

Hốt Tư Huệ (忽思慧, Thái y cung đình) thời nhà Nguyên (1330) viết trong sách dinh dưỡng và thực dưỡng Ân Sơn Chính Dược 飲膳正要 về cách ăn uống thuận theo mùa. Cụ thể trong chương “Tứ thời sở nghi” (四時所宜) và các chương về thực phẩm, thang nước, thức ăn chữa bệnh, Hốt Tư Huệ nêu nguyên tắc chung là ăn uống thanh đạm, không ăn quá nóng, quá no, quá béo, hạn chế ăn đồ sống lạnh.

Khí mùa hè là khí nóng (hỏa vượng), gây hao tổn tân dịch (mất nước), hao khí, gây mệt mỏi, kém ăn. Để giữ khí huyết lưu thông, ngừa thử nhiệt (nắng nóng oi bức), cần ăn uống vừa phải, tránh để quá đói hay quá khát thì mới ăn sẽ gây hao tổn khí, ảnh hưởng tỳ vị.

Những món ăn phù hợp mùa hè là đậu (tính ôn, hàn như đậu xanh, đậu đen, đậu đỏ…) giúp thanh nhiệt, lợi tiểu, sinh tân chỉ khát. Cách chế biến nên dễ tiêu, dễ ăn như cháo, canh rau (cháo đậu xanh, cháo ý dĩ, cháo sen…), trái cây mùa hè (dưa hấu, cam, quýt, thanh long, đu đủ…) cũng giúp thanh nhiệt, bù nước cho cơ thể. Hạn chế ăn đồ chiên rán, cay nóng, không nên ăn quá no làm hệ tiêu hóa phải làm việc quá tải.

Tranh lụa “Hái quả” của Mai Trung Thứ

Tác giả cũng khuyên chúng ta không nên uống nước đá quá lạnh dẫn tới tổn hại tỳ vị, nên dậy sớm, hoạt động ngoài trời vừa phải, tránh nắng nóng gây hao tổn tân dịch và say nắng. Khi đi du lịch hay đi chơi, không nên cố gắng đi nhiều nơi, nếu quần áo ẩm ướt do mồ hôi thì nên thay để tránh hơi ẩm thấm ngược vào cơ thể gây cảm lạnh.

Có vẻ mọi người đi du lịch thường làm ngược lại: bỏ bữa, uống cà phê hoặc rượu, đến nơi trong tình trạng đói lả, ăn nhiều về tối và đêm muộn, ngủ không ngon và thức dậy trong tình trạng kiệt sức. Lịch trình đi chơi dày đặc, tận dụng tối đa thời gian khiến cơ thể kiệt sức và hao tổn khí huyết, điều mà các thầy thuốc đều khuyên nên hạn chế!

Mẹo du lịch #04: Bắt đầu buổi sáng bằng các bài tập giúp lưu thông khí huyết thay vì screentime (dùng smartphone, check mail và tin nhắn, xử lí công việc…) 

Tôn Tư Mã (孫思邈) trong Bắc Kinh Thiên Kim Yếu Phương (備急千金要方, hoàn thành năm 652 CN) có phần Dưỡng tính (養性) và các chương về Đạo dẫn (導引), Thở (調氣) rất chi tiết, đặc biệt là các bài tập ngay khi vừa thức dậy (晨起). Đây là một trong những nội dung kinh điển về “dưỡng sinh thức giấc” của Y học cổ truyền cổ đại.

Khi vừa tỉnh giấc (chưa rời giường, chưa nói chuyện, chưa cầm điện thoại), ông khuyên thực hiện các bước để điều hòa khí tức, kích hoạt kinh lạc, nuôi dưỡng tinh thần, mở đầu là Khấu xỉ (叩齒 – gõ răng) khoảng trên 30 lần. Răng là dư của xương, gõ răng buổi sáng giúp kích thích thận khí, phòng sâu răng, tăng cường khí huyết vùng đầu mặt.

Tiếp đó là Thôn tân (吞津 – nuốt nước bọt), nước bọt là tân dịch giúp sinh tân dưỡng âm, kiện tỳ vị, thanh miệng, bổ thận. Nuốt nước bọt 3 lần giúp hệ tiêu hóa khởi động ngày mới nhu nhuận hơn.

Cuối cùng là Điều khí (調氣 – điều hòa hơi thở): Nằm ngửa, thân thể thả lỏng, tay chân duỗi tự nhiên. Hít sâu qua mũi, đưa khí xuống đan điền (dưới rốn), giữ một lúc, rồi thở ra chậm qua miệng, lặp lại vài lần đến khi cảm thấy khí thông suốt. Điều khí giúp điều hòa âm dương, khởi động tinh thần ngày mới mà không hối hả, áp lực.

Các danh y thời xưa đều khuyên không nên rời giường hay bật dậy ngay mà nên nằm thêm 1 lúc để khí huyết lưu thông, cơ thể ổn định.

Còn như tôi thì khuyên các bạn không nên mở điện thoại và kết nối internet ngay khi mới thức dậy bởi khi tiếp xúc với màn hình và ánh sáng xanh, cơ thể chúng ta sản sinh ra hormone cortisol khiến chúng ta cảm thấy căng thẳng và lo lắng ngay khi vừa thức giấc. Điều này khiến ngày mới trở nên căng thẳng, mệt mỏi và đó không phải là cách tốt đẹp để bắt đầu một ngày mới, dù đang đi du lịch hay đi làm.

Tranh lụa “Luyện võ” của Mai Trung Thứ

Mỗi chuyến du lịch là hành trình trải nghiệm, và trải nghiệm tốt là chuyến đi giúp chúng ta “hồi phục” năng lượng, không phải tiêu hao năng lượng khiến chúng ta “kiệt sức”. Nếu chuyến đi, trải nghiệm khiến bạn kiệt sức, hãy điều chỉnh lại cách thức trải nghiệm!

Chúc các bạn có những trải nghiệm “ngao du sơn thủy” mùa hè thật vui, đáng nhớ!